بادرود بی پایان : تحقیق بسیار ارزنده ای راجع به روزهای ملی
چهارشنبه سوری و سیزده بدر توسط همکار گرانقدرمان سردفتر احمدعلی سیروس ( دفتر 111 تهران ) به رشته نگارش درآمده است بسیار مفید یافتم که حاصل این تلاش گرانبها را در
معرض دید همگان قرار دهم .
بسمه تعالی
.jpg)
چهارشنبه سوری ،
سیزده بدر، سبزه سبزکردن
چنانچه کلمه "چهارشنبه
سوری " را در
اینترنت جستجو کنیم مطالب مختلفی مطرح شده است .اهم آن بشرح زیر است :
آخرين چهارشنبه اسفند ماه هر سال شمسي که ايرانيان
در شب آن جشن
چارشنبه سوري ميگيرند و آداب و رسوم خاصي را در آن شب برگزار ميکنند. جشن چارشنبه سوري
که از جشن هاي ملي و باستاني ايرانيان است و هنوز در بسياري از شهرها و روستاهاي
ايران شب اين روز را بطرزي خاص جشن ميگيرند
لكن برخي دليل ديگري براي اجراي اين مراسم در روز چهارشنبه
دارند:
روز چهارشنبه
يا یوم الاربعاء نزد عرب ها روز شوم و نحسی است و ایرانیان آئین آتش
افروزی پایان سال خود را به شب آخرین چهارشنبه سال انداختند تا پیش آمدهای
سال نواز آسیب روز پلیدی چون چهارشنبه برکنار بماند.
برخی
نیز آتش
افروختن شب چهارشنبه آخرسال را به قیام مختار نسبت می دهند مختار سردار
معروف عرب وقتی از زندان خلاصی یافت و به خونخواهی شهیدان کربلا قیام کرد،برای
این که موافق و مخالف را از هم تمیز دهد و برکفار بتازددستور داد شیعیان بر بام
خانه خود آتش روشن کنند و این شب مصادف با شب چهارشنبه آخر سال بود.
یکی از مراجع تقلید شیعیان در پاسخ به استفتائی مراسم شب
چهارشنبه آخر سال را خرافه عنوان کرد و خواستار حذف این رسم غلط شد.
به نقل از سايت تابناك مورخ 20/12/90:
آیت الله ... در پاسخ به سئوال یکی از شنوندگان برنامه
"زمزم احکام" رادیو معارف، در پاسخ به آداب و رسوم نوروز و مراسمی که در
شب چهارشنبه آخر سال برخی افراد انجام می دهند، گفت: بخشی از رسوم که در نوروز
برگزار می شود بسیار خوب است و بخشی خرافی است انسان عاقل کارهای خوب را انجام می
دهد و از خرافات پرهیز می کند .وی افزود: نظافت، خانه تکانی، دید و بازدید و کمک به
نیازمندان و خیلی از کارهای دیگر خوب است، اما آتش روشن کردن در چهارشنبه سوری یک
بدعت خرافی است مخصوصا با گفتن این جمله که "سرخی تو از من زردی من از
تو" این ها خرافات است.
استاد برجسته حوزه تصریح کرد: انسان عاقل نباید به سراغ این
کارها برود مخصوصا این کار خطراتی در پی دارد. چقدر جوانان و نوجوانان چشم، صورت و
عضوی از اعضای بدن خود را با این کارها از دست دادند؛ عزیزان رعایت کنند این رسم
غلط را حذف کنند و آن رسوم مثبت را انجام دهند
در شاهنامهٔ فردوسی اشارههایی
درباره بزم چهارشنبهای در نزدیکی نوروز وجود دارد که
نشاندهندهٔ کهن بودن این جشن است. مراسم سنّتی مربوط به این جشن ملّی،
از دیرباز در فرهنگ سنّتی مردمان
ایران زنده نگاه داشته شدهاست.
شاهنامه فردوسی درسرگذشت سردار دلیر ایران، بهرام چوبینه
است:
بشد چارشنبه هم از
بامداد بدان
باغ که امروز باشیم شاد
ز جیهون همی آتش
افروختند زمین و هوا
را همی سوختند
به نقل از ویکی پدیا:
سعيد نفيسي استاد دانشگاه تهران در شماره 11 سال اول و شماره 1 سال دوم مجله مهر
درباره «چارشنبه سوري » مقاله مفصلی نوشته اند که قسمتهايي
از آن را در اينجا نقل ميشود : چهارشنبه سوري يعني چهارشنبه عيش و عشرت و ميرساند که اين
شب را براي جشن و سرور بنياد گذاشته اند. اين جشن ملي از قديمترين زمانهاي تاريخ
در ميان ايرانيان بوده است ... شب چهارشنبه سوري در ايران آئين خاص و تشريفات
گوناگون دارد که هر يک از آنها را در ناحيه ديگر ميتوان يافت .آئين چهارشنبه سوري يا
شب چهارشنبه آخر سال بر دو قسم است يک قسمت از آن عمومي و مشترک ميان تمام مردم
ايران است که حتي بعضي از آنها را در ملل ديگر نژاد آريا ميتوان يافت و قسمت ديگر
آئين خصوصي است که مردم تهران بدعت گذاشته اند و از اينجا کم و بيش بشهرهاي ديگر
ايران رفته است .
اما دکتر کورش نيکنام موبد زرتشتی و پژوهشگر در آداب و سنن
ايران باستان، عقيده دارد که چهارشنبه سوری هيچ ارتباطی با ايران باستان و
زرتشتيان ندارد و شکل گيری اين مراسم را پس از حمله اعراب به ايران می
داند.
در ايران باستان هفت روز هفته نداشتيم در ايران كهن هر يك
از سي روز ماه، نامي ويژه دارد، كه نام فرشتگان است. شنبه و يكشنبه و... بعد از
تسلط اعراب به فرهنگ ايران وارد شد. بنابراين اينکه ما شب چهارشنبه ای را جشن
بگيريم( چون چهارشنبه در فرهنگ عرب روز نحس هفته بوده ) خودش گويای اين هست که
چهارشنبه سوری بعد از اسلام در ايران مرسوم شد."
زمان رواج آن .شنبه واژه اي سامي و درآمده به
زبان فارسي و در اصل "شنبد" بوده است."برای ما سال ۳۶۰ روز بوده با
۵ روز اضافه ( يا هر چهار سال ۶ روز اضافه ). ما در اين پنج روز آتش روشن می کرديم
تا روح نياکانمان را به خانه هايمان دعوت کنيم."
"بنابراين، اين آتش چهارشنبه سوری بازمانده آن آتش
افروزی ۵ روز آخر سال در ايران باستان است و زرتشتيان به احتمال زياد برای اينکه اين
سنت از بين نرود، نحسی چهارشنبه را بهانه کردند و اين جشن را با اعتقاد اعراب منطبق کردند و شد
چهارشنبه سوری."
بخش كردن ماه به چهار هفته در ايران ،پس از ظهور اسلام است
و شنبه و يك شنبه و
دوشنبه و ........ناميدن روز هاي هفته از زمان رواج آن .شنبه واژه اي سامي و درآمده به
زبان فارسي و در اصل "شنبد" بوده است.
آذرميدخت مزداپور نيز ميگويد: «ما فقط براي همراهي با
دوستان و هم محليها از روي آتش ميپريم و اين روز را جشن ميگيريم. معمولاً اين
روز مراسم اوستاخواني در خانههاي زرتشتيان برقرار است و هفت نوع ميوة خشك مثل
كشمش، انجير، بادام، خرما، توت و پسته به مهمانان ميدهند.»
ولي آيا اين مراسم مراسمی خرافي است ؟ آيا دليلي بر شرك
ايرانيان باستان و آتش پرستي است ؟چرا چهارشنبه را براي اجراي اين مراسم در نظر
گرفته اند؟ افروختن بوته در اين شب چرا اهميت دارد و آيا اين مراسمي است كه قبل از
ظهور اسلام در ايران انجام ميشده و يا بعد از آن مرسوم شده و اگر از سابقه
تاريخي قبل از اسلام برخوردار نيست پس اجراي اين مراسم چه هدفي را در
پي داشته است ؟ آیا از ملتی که حدود3800 سال قبل با ظهور زرتشت موحد
شده و همچنین مرحله برده داری را هزاران سال
قبل پشت سر گذاشته است توقع این خرافه پرستی میرود؟ چگونه است
که سایر ملل و حتی کسانیکه خود را سردمدار تمدن نام نهاده و براي دیگران
تعیین مشی انسانیت ميكنند و از برده داری بعنوان یک تجارت و صنعت پر سود تا قرن 19
میلادی استفاده ميكرده و بروز جنگهای داخلی امريكا با شعار رهائی بردگان از یوغ نژادپرستان
صورت گرفته لکن ملت ایران با عنوان خرافه و آتش پرستی ،مراسمی را ابداع کرده که
باید به عملكرد اجدادمان تاسف بخوریم . آیا اجرای این مراسم هدف دیگری نداشته ؟
بنظر اينجانب:
اینکه گفته میشود عرب روز چهارشنبه را نحس میدانسته و
ایرانیان بخاطر جلب نظر حکام عرب این روز را برای جشن تعیین کرده اند منطقی
نمیباشد زیرا اولا اين مراسم ازصبح سه شنبه وباجمع آوري بوته وعلف هرزآغازودر غروب
روز سه شنبه اجرا میشود و به روز چهارشنبه که عرب آنرا نحس میدانسته نمی
تواند ارتباط داشته باشد . ثانياً اصرار به جلب رضايت حكام عرب در تعيين روز چهارشنبه
نشانگر وجود اين مراسم قبل از ورود اسلام به ايران است.
چه اجراي اين مراسم قبل از ظهور اسلام باشد چه بعد از آن ،
دليل منطقي كه براي اجراي اين مراسم در غروب روز سه شنبه مي توان عنوان كرد اين
است كه چنانچه 3 روز اول و3 روز آخر هفته را كنار بگذاريم روز سه شنبه وسط هفته
است لذا زمان تحويل سال هر روزي از هفته باشد روز وسط هفته را براي اجراي اين
مراسم در نظر گرفته اند.
هدف از اجراي اين مراسم خرافه پرستي و يا آتش پرستي
نميتوانست باشد بلكه بنظر اينجانب ، همكاري و همياري اهالي شهر با مردم روستا بوده
است . ايرانيان به فراست دريافته بودند كه كودكان و نوجوانان به آتش توجه زياد
دارند و موجب شعف آنان ميگردد چنانچه در روايات آمده كه فرعون از موسي كه طفل
خردسالي بيش نبوده بخاطر كشيدن ريشش خشمگين شد و قصد كشتن او را داشت كه با وساطت
آسيه (همسر فرعون ) در يك ظرف جواهر و در ظرفي ديگر آتش قراردادند و موسي بطرف آتش
رفته و آن را در دهان گذاشت كه علت لكنت زبان وي همين ماجرا نقل
شده است .
بهر حال شهرنشينان در روز سه شنبه به روستا رفته و فرزندان
آنان بكمك فرزندان روستائيان مزارع و كشتزارها را از علفهاي هرز ويجين مي نمودند سپس
علفهاي مذكور را در وسط ميدان روستا گردآورده و با
جشن و پايكوبي آتش ميزدندوچون آتش رامقدس ميداشتندگردآن ميچرخيدند كه هم از
پراكندگي تخم علفهاي هرز جلوگيري نمايند وهم در
كودكان و نوجوانان ايجاد شعف و شادي گردد و چه بسا در
اين ارتباط اجتماعي، وصلتهائي نيز ايجاد ميشدوبنظر ميرسد پس ازظهوراسلام ،چرخيدن
دورآتش به پريدن ازروي آن تبديل شده تاازاحتمال تشابه با طواف خانه كعبه
جلوگيري گردد.
لذا بنظر اينجانب اجراي مراسم مذكور ربطي به آتش پرستي و
تمايلات خرافي نداشته و جهت ياري رساندن به روستائيان بوده است.
سيزده بدر
در خصوص اجراي مراسم سيزده بدر نيز همين كمك وياري را
ميتوان استنباط نمود. ميدانيم كه يكي از اقلامي كه بر سر سفره هفت سين قرار دارد
"سبزه" است. هر كس با هر بضاعتي ميتواند يك مشت گندم يا عدس يا جو يا...
را براي سفره هفت سين سبز نمايد و همانطور كه ميدانيم در روز سيزده بدر مردم به
دشت رفته و با اجراي مراسمي، سبزه را به آب روان مي سپرند .پرواضح است كه آب روان
در بيابان جاري نبوده بلكه در جاهايي وجود داشته كه به كشتزار و يا مزارع منتهي
ميشده و سبزه ها پس از طي مسافتي در كنار نهر و جوي كه بسوي
مزارع جاري بود باقي ميماند. روز بعد كشاورزان با جمع آوري اين سبزه
ها، آنها را در مزارع خود ميكاشتند، فلذا با اجراي اين مراسم اهالي شهرها، بذر
مجاني به روستائيان هديه ميكردند.ممكن است گفته شودمعمولا برنج رانشاء مي نمايند
لكن آياامكان كاشت كندم ياجو سبزشده منتفي است ؟
تحريف آيين چهارشنبه سوري
يافته هاي پژوهشي نشان مي دهد كه تمامي آيين ها و يادمان
هايي كه مردم ايران در هنگامه گوناگون بر پا مي داشتند و بخشي از آنها همچنان در
فرهنگ اين سرزمين پايدار شده است ، با منش ، اخلاق و خرد نياكان ما در آميخته بود
و در همه آنها ، اعتقاد به پروردگار ، اميد به زندگي ، نبرد با اهريمنان و
بدسگالان و مرگ پرستان ، در قالب نمادها ، نمايش ها و آيين هاي گوناگون نمايشي
گنجانده شده بود .
رفتار خشونت آميز و مغاير با عرف و منش جامعه نظير آنچه كه
امروزه تحت نام چهارشنبه سوري شاهد آن هستيم ، در هيچكدام از اين آيين ها ديده نمي
شود .
بهتر است بگوييم ، كساني كه با منفجر كردن ترقه و پراكندن
آتش سلامتي مردم را هدف مي گيرند ، با تن دادن به رفتاري آميخته به هرج و مرج روحي
، آيين چهارشنبه سوري را تحريف كرده اند. همچنين اجراي مراسم سيزده بدر نيز به هدر
دادن سبزه ها منجر شده و غالباً مشاهده ميكنيم كه سبزه ها را روي كاپوت خودروها
قرار داده و با يك ويراژ، ازشرش خود را رها ميكنند.
بهتر نيست بجاي اينكه نياكانمان را به آتش پرستي و تمايلات
خرافي متهم كنيم مراسم جديدي را در همان راستاي اهداف اجدادمان پايه گذاري
كنيم؟ آياتاكنون مراسم جديدي طرح ريزي شده است ؟
احمدعلي سيروس
نوروز1391